Zeka Geriliği

Zeka Tanım:

 

                Zeka öğrenmemizi ve akılda tutmamızı sağlayan, bizi ötekilerden farklı kılan beyne ait potansiyeldir.

 

                Zeka genel zihinsel yetenekleri ifade eder.Zeka mantıklı plan yapma,problem çözme,soyut düşünme,karmaşık düşünceleri anlama,hızlı öğrenme ve deneyimlerden yararlanma yeteneklerini içerir.

                                            

                                                        ZEKA TÜRLERİ

Çoklu Zeka Kuramı:

 

                  Howard Gardner zekanın tek bir yetenek olmadığını, insanın birden fazla zekasının olduğunu ileri sürmüştür.Ortaya sürülen zeka türleri şunlardır:

 

               Dilsel Zeka:Hafızası güçlüdür,hikaye anlatma,espri yapma ve olaylar uydurma yeteneği vardır.Kelime oyunlarını sever.Kelime sayısı akranlarından fazladır.Sözel iletişimi iyidir ve okumayı,yazmayı sever.

 

               Matematiksel Zeka:Matematiği sever,akıldan hesap yapabilir.Mantık oyunlarını,yapbozları sever,araçların nasıl çalışacağını öğrenmek ister.

 

               Görsel Alansal Zeka:Zihinsel imajları çok nettir.Hayalinde canlandırdığı sahneleri çok net ve ayrıntılı anlatabilir.Akranlarından daha çok hayal kurar.Harita v.b. şeyleri kolay anlar.Sanattan zevk alır.Kitaplardan çok resimlerle ilgilenir.

 

               Bedensel Zeka:Sporda başarılı olur,uzun süre oturarak durmak istemez.Yeni şeyleri elleri ile yoklar.Konuşurken ellerini de kullanır.

 

               Müzik Zekası:Seslere karşı duyarlıdır.Müzikle ilgili şeyler yapmaktan hoşlanır.Ritim duygusu yüksektir.Tempo tutar.Melodileri ve sesleri hatırlar.Ritmik konuşma ve hareketlere rastlanır.

 

               Sosyal zeka:Arkadaş çevresi geniştir.Başkaları ile konuşmaktan zevk alır.Lider tavırlıdır,arkadaşlarının sorunlarını dinlemekten ve onlara önerilerde bulunmaktan hoşlanır.

 

               Kişiye dönük zeka:Yalnız çalışmayı tercih eder.Özgüveni yüksektir.Bağımsız davranır.Kendi kendini yönlendirebilir.Kendisi hakkında gerçekçi kararlar verebilir.

 

               Zeka geriliği:

 

               Çağımızda zeka geriliği anlamında zeka yetersizliği,zeka özrü,normal altı zeka,zihinsel yetersizlik,gelişimsel gecikme gibi terimler kullanılır.

 

              Zeka geriliği,gelişim döneminde meydana gelen,uyumsal davranıştaki bozukluklarla birlikte bulunan ortalamanın altındaki zeka işlevidir.Ortalamanın altındaki zeka işlevi ile birlikte iletişimde,kendine bakımda,evdeki yaşamda,toplumsal yeteneklerde ve toplumsal yararlılıkta,kendini yönlendirmede,sağlığı korumada,akademik işlevsellikte ve çalışma alanında iki veya daha fazla bozukluğu olduğu görülür.

 

ZİHİNSEL GERİLİK (MENTAL RETARDASYON) İÇİN TANI ÖLÇÜTLERİ

 

1-Ortalamanın önemli derecede altında zeka bölümü

    Bireysel olarak uygulanan IQ testinde yaklaşık 70 ya da altında bir IQ olması beklenir.

 

2-Aşağıdaki alanların en az ikisinde,yaşından beklenilenin altında işlevsellik göstermesi

    1)İletişim

    2)Kendine bakım

    3)Ev yaşamı

    4)Toplumsal-kişiler arası beceriler

    5)Toplumun sağladığı olanakları kullanma

    6)Kendi kendini yönetip yönlendirme

    7)Okulla ilgili işlevsel beceriler

    8)İş

    9)Boş zamanlar

    10)Sağlık ve güvenlik

 

3-Başlangıcı 18 yaşından öncedir.

                                          

EPİDEMİYOLOJİ:YAYGINLIK

                    

              Zeka geriliğinin toplumda görülme sıklığı %1-3 arasındadır.Erkeklerde kızların iki katı fazla görülür.Bunun nedeni olarak erkeklerin merkezi sinir sistemde hasar meydana getiren dış etkenlere daha yatkın olduğu söylenmektedir.Ayrıca erkek çocuklar engellemelere kızlardan daha fazla saldırganlıkla cevap verirler.Bu yüzden de okul öncesi dönemde de okul döneminde de destek olmak için daha fazla yönlendirilirler.

 

              Hafif derecede zeka geriliği olan çocuklar bazen okula başlayana dek fark edilmeyebilirler.Okula başladıktan ve ev dışındaki etkinliklere katıldıktan sonra zihinsel yetersizlikleri anlaşılmaya ve görünür hale gelmeye başlar.İleri derecede zeka geriliği olanlarda ise genellikle çok daha erken yaşlarda tanı konulur.

 

ENGELLİLİĞİN OLUŞUM NEDENLERİ:ETİOLOJİ     

 

              Bazı durumlarda engelliliğin oluşum nedenleri bilinmemekle birlikte genel olarak 3 başlık altında toplanabilir.

  a)Doğum Öncesi Nedenler:Annenin yaşı,beslenmesi,hamilelikte kullandığı ilaçlar,içki-sigara- uyuşturucu kullanımı,radrasyona maruz kalma,psikolojik sorunlar,akraba evliliği,geçirdiği hastalıklar,kazalar,travmalar,çocuk-anne arsındaki kan uyuşmazlığı,genetik olarak aileden geçen bazı özelliklerin taşınması.

 

  b)Doğum Sırasında Oluşan Nedenler:Erken-geç doğum,kordon dolanması,güç ve riskli doğum,doğum sırası kazalar,vakum gibi aletlerin uzman  olamayan kişiler tarafından kullanılması,doğumun hijyenin iyi olmadığı ortamlarda yapılması,doktor hataları,çocuğun oksijensiz kalması yani doğum başladıktan sonra içerde uzun süre kalması.

 

  c)Doğum Sonrasında Oluşan Nedenler:Çocuğun enfeksiyona maruz kalması,çocuğun geçirdiği hastalıklar,hastalıklarda yanlış ve geç müdahale(epilepsi,havale),beslenme bozuklukları,kazalar,travmalar,çocuk istismarı,çok yetersiz çevre koşulları sayılabilir.

 

              IQ (İntelligence Quotient),zeka bölümü anlamına gelir.Çocuğun IQ düzeyini ölçmek için sadece Türkiye için standardizasyonu yapılmış birkaç test kullanılabilinir.Bunlardan en önemlisi WISC-R yani çocuklar için zeka testidir.Bu testin sadece Türk Psikologlar Derneği'nden verilen eğitimi alarak,bu eğitimi başarıyla tamamlayıp,sertifikası olan psikologlar tarafından uygulanması gerekir.

 

              Zeka geriliği olan çocuklar genellikle hafif,orta,ağır ve ileri derecede ağır olarak gruplara ayrılırlar.

 

              Normal  Zeka Düzeyi  90-110 IQ arasıdır.

 

              Gerilik düzeyi                     IQ Düzeyi                

 Hafif Derecede Zeka Geriliği            55-70                                     

 Orta  Derecede Zeka Geriliği           40-55                                      

 Ağır DerecedeZeka Geriliği              25-40                                     

 İleri  Derecede Zeka Geriliği             25'in altında                                       

Sınır Zeka Düzeyi                            70-90

 

Farkı bir tanımlama ise şu şekildedir:

 

 50-70 : Eğitilebilir zeka geriliği olanlar

 50'nin altı: Öğretilebilir zeka geriliği olanlar(30-50)

    

         İleri Derecede Ağır Zeka Geriliği Olanlar:IQ'su 25'in altında olan çocuklar.Çoğunda zeka geriliğine bağlı özel bir nörolojik sorun vardır.Genellikle doğumda ya da hemen doğum sonrasında farkına varılır.Çocuğun merkezi sinir sisteminde ağır hasar vardır.Dili kullanamaz.Bakımını yapamaz,sürekli bakıma muhtaçtır.Genellikle doğum öncesi nedene bağlıdır.Tehlikeden korunamaz.Ateşi tanımıyor olabilir.Tuvalet ihtiyaçlarını gideremeyenler olabilir.Akıl yaşı en çok 3 olabilir.Özel bakım ister.

 

         Ağır Derecede Zeka Geriliği Olanlar :Zeka bölümü 25-40 arasında olanlar.Bu gruptaki çocuklar erken çocukluk yıllarında konuşma becerilerini ya çok az kazanırlar ya da hiç kazanamazlar.Okul döneminde konuşmayı öğrenebilirler ancak temel bakım konusunda eğitilebilirler.Sadece okul öncesi eğitim düzeyinde bir eğitimden yararlanabilirler.Erişkinlerin denetiminde basit işleri yapabilirler,aile içinde toplum yaşamına uyum sağlayabilirler.Zeka yaşı en fazla 5-6 yaş civarında olabilir.İstek ihtiyaçlarını saklamada ve ertelemede yeterli becerileri yoktur,duygularını maskeleyemez.

 

         Orta Derece Zeka Geriliği Olanlar :40-55 IQ'su olanlar.Öğretilebilir olarak sınıflandırılan gruba girerler.Çoğu konuşma becerilerini erken çocukluk döneminde kazanırlar.Meslek eğitiminden faydalanabilir ve belirli bir denetimle kişisel bakımlarını yapabilirler.Toplumsal ve uğraşı alanlarındaki eğitimden de fayda görürler.Ancak akademik olarak 2.sınıf düzeyini geçemezler.Bildikleri yerlerde tek başına dolaşabilirler.Ergenlik dönemlerinde toplumsal adetleri öğrenmedeki zorlukları aynı yaştakilerle ilişkilerini bozabilir.Erişkinlikte çoğu beceri istemeyen işlerde ya da uygun denetimle yarı beceri isteyen işlerde çalışabilirler.Yeterli denetim ile toplum hayatına uyum sağlarlar.Belirli davranış problemleri gösterebilirler.

 

          Hafif Derece Zeka Geriliği Olanlar :IQ'su 55-70 arası olan kişilerdir.Eğitilebilir olarak sınıflandırılan gruba girerler.Toplumsal becerileri ve konuşma yeteneklerini genellikle okul öncesi dönemde kazanırlar.Yani 0-5 yaş arası dönemde.Duyusal ve motor alanlardakiş bozuklukları azdır.Anlaması sınırlıdır ve verilenlerle yetinir.Basit zanaatler öğrenebilirler.Onlu yaşların sonuna doğru 6.sınıf düzeyinde okul becerileri kazanırlar.Akıl yaşı 8-12 yaş arasındadır.Özel eğitim alabilirler.Erişkin yaşlarında ancak kendi başına yaşayabilmeye yeter toplumsal ve mesleki yetenekler kazanırlar.Ancak özellikle alışılmışın dışında toplumsal ve ekonomik streslerle karşı karşıya kaldıklarında denetim ve yol gösterilmesine gereksinim duyarlar.Hafif mental retardasyonu olan bireyler uygun destekle çoğunlukla kendi başlarına ya da denetimle toplumda başarıyla yaşayabilirler.

 

          Sınır Zekalılar ve Ağır Öğrenenler :IQ'su 70-90 arasında olan çocuklar.Akıl yaşı  13-14 yaş civarındadır.Okulda geç ve güç öğrenen bir çocuktur.Dikkat,hafıza bütünleştirme,diğer zihin özellikler ve analiz-sentez zayıftır.Heyecan kontrolü zayıftır.Okul nüfusunun 1/5'i bu gruptandır.Okullarda geç,güç okuyan bir çocuktur.Zaman zaman zihinsel faaliyetlerde yavaşlamalar görülebilir.Eğitimlerini tamamladıkları zaman bağımsız olarak yaşayabilir ve meslek sahibi olabilirler.

 

Psikolojik ve Davranış Özellikleri   

 

                     Çocuğun çevresindeki psikolojik ortam onun duygularını,heyecanlarını,korku ve sevinçlerini diğer duygusal tepkilerini yönlendirir.Kişilik yapısı ile duygular arasında iki yönlü bir etkileşim vardır.

 

              Annenin psikolojisi,duygu ve heyecanları çocuk tarafından benimsenir.Model alma burada da söz konusudur.

 

              Okul başarısı,arkadaşlar tarafından kabul edilme,öğretmen tarafından sevilme,eş,arkadaş tarafından benimsenme,kişinin kendisi hakkındaki yargılarını,dolayısıyla kişiliğini etkiler.

 

              Zihinsel engelli çocukların her biri kendine has kişilik sergilemelerine karşın yine de bazı tipik psikolojik ve tipik davranışlarından da söz etmek mümkündür.

          DikkatZeka geriliği olan çocuklarda dikkat problemleri yaygın olarak görülmektedir.Öğrenmede dikkat çok önemlidir.Bireyin bir görevi öğrenebilmesi için öncelikle dikkatini o görev üzerinde toplaması gerekir.Çocukların öğrenme problemlerinin önemli bir bölümü dikkat problemlerinden kaynaklanır.

 

          BellekZeka geriliği gösteren çocukların önemli bir bölümünde hatırlamada zorluklar vardır.Bazılarının kısa süreli belleğinde sorunlar varken bazılarının ise uzun süreli belleğinde sorunlar vardır.

 

          Kendini düzenleme: Zeka geriliği gösteren çocukların hatırlamada problemleri olmasının en önemli nedenlerinden biri kendilerini düzenlemede zorlukların olmasıdır.Kendini düzenleme,bireyin davranışlarını düzenleme yeteneğini gösteren kapsamlı bir terimdir.Beceriyi belleklerinde tutmak için tekrarlama,gruplandırma ve ilişkilendirme gibi basamaklardan oluşur. Zeka geriliği gösteren çocuklar yaşıtlarına göre daha az kendini düzenleme davranışı gösterirler.

 

          Dil gelişimiHemen hemen tüm  zeka geriliği gösteren çocuklar dil ve konuşma bozukluğu görülür.Bununla birlikte  zeka geriliği gösterenler,zeka geriliği göstermeyen bireylerle aynı basamaklardan geçerek dili öğrenirler,fakat geçiş hızı daha yavaş olur.

 

            Akademik başarı: Zeka ile başarı arasındaki yakın ilişki nedeniyle   zeka geriliği gösteren çocukların okul hayatında akranlarının gerisinde kalması oldukça normaldir.

 

            Güdülenme: Zeka geriliği gösteren çocukların dikkatte,bellekte,kendini düzenlemede,dil gelişiminde,akademik başarıda belli problemleryaşamaları güdüleme problemi yaşamalarına sebep olmaktadır.Yaşanılan uzun süreli başarısızlıklar,ailenin,öğretmenin “yapamıyorsun” şeklindeki geri bildirimleri çocukta isteksizliğe,yani güdülenmenin olmamasına sebep olmaktadır.Bu da çocuğun,öğrenilmiş çaresizlik geliştirmesine geliştirmesine yol açar.Çocuk “ben bunu yapamam ki”,”bilemem”,”unuturum” gibi şeyler söyleyerek kendine güvensizliğini dile getirir ve derslerle ilgili çalışmalar yapmak istemeyebilir.Bu şekilde de gayret etse bile başarısız olacaktır.

 

NELER YAPILABİLİR? 

 

1)İlaç Tedavileri    :Henüz zihinsel engelliliği engellemek için bir ilaç bulunamamıştır.Bu çocuklara verilen ilaçlar sadece çocuğun eşlik eden bozukluklarını azaltmak üzere verilmektedir.Örneğin hiperaktivite,dikkat eksikliğine yönelik ya da çocuğun agresyonuna,epilepsisine yönelik verilen ilaçlar vardır.

 

2)Davranışçı Terapiler:Özellikle çocuktaki problem davranışlara yönelik verilen tedavilerdir.Çocuktaki problem davranışlar belirlenerek bu davranışları azaltmak hedeflenir. Problem davranışın  yerine olumlu davranış kazandırılır.Bu yöntemde belli koşullara ve pekiştirme yöntemlerine de başvurulur. Davranışçı yöntemler uygulanır. Davranışçı yöntemler uygulanırken aile de mutlaka bu sürece dahil edilir.

 

3)Özel Eğitim  : Çocuğun problem yaşadığı alanla ilgili altyapıya, bilgi ve deneyime sahip bir uzman tarafından uygulanan bir eğitimdir.Eğitim programlarının amaçları çocuğun yaşına,gelişim dönemine,zekasına,çocuğun ihtiyaçlarına yönelik olarak belirlenmektedir.İlk önce aileyle bir görüşme yapılarak aileyle ilgili bilgiler alınır.

 

Özel Eğitim sürecinde şu aşamalar izlenir:

 

a)Aile görüşmesi; aileyle ilgili genel bilgiler edinilir,çocukla ilgili bilgiler alınır.

b)Çocukla yapılan tanıma ve değerlendirme görüşmesi; gelişim düzeyinin saptanması,eksikliklerinin,ihtiyaçlarının belirlenmesi.

c)Gerekli testleri uygulanması.

d)Hedefler belirlenerek çocuğa özel bir eğitim programının geliştirilmesi ve uygulanması.

                  

              Eğitimdeki amaç, çocuğun engel durumunu kabullenip, onları farklı,kendine ait özellikleri olan bireyler olarak kabul etmek,sonrasında ise çocuğun  eksik yönlerini tamamlamak, olumlu yönlerini desteklemek ve sağlıklı,işlevselliği,becerileri olan,toplumda olabildiğince bağımsız yaşayabilen bireyler olarak yaşamalarını sağlamaktır.